Giữa vùng đất An Nhơn có một tòa thành đặc biệt đan xen dấu tích của ba triều đại: từ kinh đô Vijaya của vương quốc Champa, đến kinh đô của nhà Tây Sơn, rồi đến những công trình thời Nguyễn. Đó chính là Thành Hoàng Đế – tòa thành cổ có quy mô lớn nhất trong hệ thống thành cổ Việt Nam còn lại đến nay. Cùng Nam Thiên Travel khám phá thành Hoàng Đế An Nhơn từ lịch sử, kiến trúc đến kinh nghiệm tham quan chi tiết.
Thành Hoàng Đế Ở Đâu?
Thành Hoàng Đế (còn gọi là thành Đồ Bàn, thành Chà Bàn) nằm trên địa phận xã Nhơn Hậu và phường Đập Đá, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định (sau sáp nhập năm 2025 nay thuộc phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai), cách trung tâm thành phố Quy Nhơn khoảng 27km về hướng Tây Bắc. Thành tọa lạc trên một vùng gò đồi giữa đồng bằng, là di tích mang tính kế thừa với nhiều lớp kiến trúc đan xen: từ vương triều Champa (thế kỷ XI–XV), đến thời Tây Sơn (1776–1802), rồi đến nhà Nguyễn (từ 1802).
Lịch Sử Thành Hoàng Đế Qua Ba Triều Đại
Thời Champa – Kinh Đô Vijaya (Thành Đồ Bàn)
Vào cuối thế kỷ X – đầu thế kỷ XI, khi dời đô từ Đồng Dương (Quảng Nam) về phía Nam, vương triều Champa đã chọn Đồ Bàn làm kinh đô mới, do Chiêm vương Ngô Nhật Hoan xây dựng. Văn bia Champa gọi là kinh đô Vijaya, sử Việt gọi là thành Chà Bàn hay thành Đồ Bàn. Suốt gần 5 thế kỷ, đây là trung tâm chính trị, quân sự, văn hóa, tôn giáo và kinh tế phồn thịnh của Champa. Năm 1471, sau khi vua Lê Thánh Tông chinh phục Champa và sáp nhập Bình Định vào Đại Việt, thành Đồ Bàn không còn giữ vai trò kinh đô.
Thời Tây Sơn – Kinh Đô Của Hoàng Đế Thái Đức
Đến thế kỷ XVIII, khi cuộc khởi nghĩa nông dân Tây Sơn nổ ra, Nguyễn Nhạc đã chọn thành Đồ Bàn xưa làm đại bản doanh và cho xây dựng lại vào năm 1776. Năm 1778, sau khi đánh bại chúa Nguyễn, Nguyễn Nhạc lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Thái Đức – từ đó tòa thành chính thức mang tên thành Hoàng Đế và trở thành kinh đô của chính quyền Trung ương Hoàng Đế Thái Đức. Đây là kinh đô nhà Tây Sơn suốt giai đoạn 1776–1793, giữ vai trò quan trọng trong sự nghiệp của phong trào nông dân Tây Sơn. Từ năm 1788, khi Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế và đặt kinh đô tại Phú Xuân, thành Hoàng Đế chỉ còn ý nghĩa trên danh nghĩa.
Thời Nguyễn – Lăng Võ Tánh Và Đền Song Trung
Năm 1793, tướng Võ Tánh của Nguyễn Ánh đánh chiếm thành và đổi tên thành Bình Định. Sau khi Tây Sơn chiếm lại, Võ Tánh đã tự thiêu trong thành. Năm 1802, nhà Nguyễn tiêu diệt hoàn toàn Tây Sơn, thành thuộc về nhà Nguyễn. Năm 1805, nhà Nguyễn lập lăng Võ Tánh ngay trên nền điện Bát Giác, dùng lầu Bát Giác làm nơi hương khói. Đến khoảng năm 1814–1815, vua Gia Long cho chuyển thủ phủ Bình Định về vị trí mới (cách thành cũ khoảng 6km), triệt hạ phần lớn cung điện, dỡ đá ong mang đi xây thành mới – chỉ giữ lại lầu Bát Giác, sửa thành Đền Song Trung (còn gọi Đền Chiêu Trung) thờ hai vị Võ Tánh và Ngô Tùng Châu. Từ đó, thành Hoàng Đế dần suy tàn.
Kiến Trúc Đặc Biệt Của Thành Hoàng Đế
Thành Hoàng Đế nguyên là một tổng thể kiến trúc hình chữ nhật, gồm ba vòng thành lồng vào nhau, thể hiện tư duy quân sự tinh vi của người xưa.
- Thành Ngoại: có chu vi 7.400m – nhờ đó, thành Hoàng Đế được xem là tòa thành cổ có quy mô lớn nhất trong hệ thống thành cổ Việt Nam còn đến nay. Phần tường còn lại cao 3–6m.
- Thành Nội (Hoàng Thành): hình chữ nhật, chu vi 1.600m, dài 430m, rộng 370m, tường xây bằng đá ong và đắp đất, có ba cửa ở các mặt Nam, Đông, Tây; cửa chính hướng Nam gọi là cửa Tiền.
- Tử Cấm Thành: hình chữ nhật, chu vi 600m, dài 174m, rộng 126m, cửa chính hướng Nam gọi là Nam Lâu, tường đắp đất và đá ong dày 1,5m, cao nhất còn khoảng 3m.
Những Hiện Vật Và Dấu Tích Còn Lưu Giữ
Đến thành Hoàng Đế, du khách sẽ được chiêm ngưỡng nhiều hiện vật quý đan xen dấu ấn Champa và Tây Sơn:
- Cặp tượng voi đá trước cửa Tiền: gồm voi cái (cao 1,7m, dài 2,2m, tạc trong tư thế tĩnh, mang bành và đồ trang sức) và voi đực (cao 2m, dài 2,2m, tạc trong tư thế động, vòi uốn cong). Đây được cho là hai tượng voi tròn có kích thước lớn nhất của người Champa hiện còn.
- Ba tượng sư tử đá có niên đại từ thế kỷ XII trong Tử Cấm Thành.
- Hai hồ bán nguyệt (thủy hồ) dài 17m, rộng 10m, sâu 1,6m – được phát lộ qua khai quật khảo cổ.
- Lầu Bát Giác và khu lăng Võ Tánh – Ngô Tùng Châu mang phong cách mỹ thuật thời Nguyễn.
- Ngoài ra còn có cột cờ, các tác phẩm phù điêu và nhiều dấu tích kiến trúc thời Tây Sơn.
Địa Thế Quân Sự “Thắng Địa”
Không phải ngẫu nhiên mà cả hai triều đại Champa và Tây Sơn đều chọn nơi này định đô. Thành được xây dựng trên thế đất hội tụ núi sông: dựa vào núi Long Cốt làm thế vững, lấy núi Mò O làm tiền án phía Đông, núi Tam Sơn làm lá chắn phía Nam, phía Tây là những dải đồi thấp nối tiếp. Ba mặt thành, phía xa là các dòng sông uốn lượn như hào tự nhiên che chắn. Địa thế “vừa có thế công vừa có thế thủ” ấy khiến thành Hoàng Đế được xem là một “thắng địa” hiểm trở của thiên nhiên. Thành đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích Lịch sử quốc gia năm 1982.
Cách Di Chuyển Đến Thành Hoàng Đế
Từ trung tâm thành phố Quy Nhơn, bạn đi theo Quốc lộ 1A về hướng Tây Bắc khoảng 27km là đến khu vực thành Hoàng Đế (địa phận An Nhơn). Đường đi thuận tiện, cả ô tô và xe máy đều dễ dàng. Vì nằm trên trục Quốc lộ 1A và gần nhiều di tích Champa – Tây Sơn khác, bạn có thể kết hợp thành Hoàng Đế vào lộ trình khám phá An Nhơn – Tây Sơn trong ngày.
Kinh Nghiệm Tham Quan Thành Hoàng Đế
- Thời điểm đẹp: Nên đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng và có ánh sáng đẹp; không gian hoang sơ, tĩnh lặng của thành rất hợp để chụp ảnh hoài cổ.
- Trang phục & vật dụng: Mang giày thoải mái để đi bộ trên nền đất, chuẩn bị nước uống, mũ nón.
- Ứng xử: Giữ gìn di tích, không viết vẽ, đục phá hay xả rác; giữ thái độ trang nghiêm tại khu lăng mộ và đền thờ.
- Tìm hiểu lịch sử: Nên tìm hiểu trước về ba lớp lịch sử (Champa – Tây Sơn – Nguyễn) để cảm nhận trọn vẹn chiều sâu của di tích.
Kết Hợp Tham Quan Gì Gần Thành Hoàng Đế?
Nằm giữa vùng đất An Nhơn – Tây Sơn dày đặc di tích, thành Hoàng Đế là điểm dừng lý tưởng để nối dài hành trình khám phá di sản Champa và lịch sử Tây Sơn.
Đền Thờ Đô Đốc Bùi Thị Xuân
Cách thành Hoàng Đế khoảng 20km về hướng Tây, Đền thờ Đô đốc Bùi Thị Xuân tri ân nữ tướng kiệt xuất của nhà Tây Sơn – người sáng lập và chỉ huy đội tượng binh lừng danh. Điểm nhấn là tượng bà bằng gốm dát vàng cùng bức bình phong đá khắc Long – Phụng giao duyên. Du khách đến đây vừa dâng hương, vừa cảm nhận khí phách bất khuất của người con đất Võ.
Đàn Tế Trời Đất Tây Sơn (Đài Kính Thiên)
Cách thành Hoàng Đế khoảng 22km, Đài Kính Thiên tọa lạc trên đỉnh Ấn Sơn – nơi tương truyền Tây Sơn Tam Kiệt lập đàn tế trời đất, nhận ấn “Sơn hà xã tắc” trước khi khởi binh. Điểm nổi bật là kiến trúc “tam tài” thiên – địa – nhân với Viên Đàn tròn, Phương Đàn vuông độc đáo giữa không gian núi non linh thiêng, trầm mặc.
Tháp Bánh Ít
Cách thành Hoàng Đế khoảng 10km, Tháp Bánh Ít là quần thể tháp Chăm lớn nhất Bình Định gồm bốn tòa tháp trên đỉnh đồi. Điểm hấp dẫn là kiến trúc đồ sộ, phù điêu chạm khắc tinh xảo và từng thờ tượng thần Shiva (nay lưu tại Bảo tàng Guimet, Pháp). Đây là điểm ghép hoàn hảo cho hành trình khám phá di sản Champa.
Tháp Dương Long
Cách thành Hoàng Đế khoảng 20km, Tháp Dương Long là cụm ba tháp Champa với tháp giữa cao 38,81m – tháp gạch cao nhất Đông Nam Á. Điểm nhấn là kiến trúc đồ sộ, hoa văn đá sa thạch tinh xảo và sự giao hòa Chăm – Khmer độc đáo. Du khách yêu di sản Champa nhất định không nên bỏ lỡ điểm đến này.
Bảo Tàng Quang Trung Và Đền Thờ Tây Sơn Tam Kiệt
Cách thành Hoàng Đế khoảng 20km, Bảo tàng Quang Trung và Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt là quần thể di tích quốc gia đặc biệt trên quê hương nhà Tây Sơn. Điểm hấp dẫn là hơn 11.000 hiện vật cùng màn biểu diễn trống trận Tây Sơn hào hùng. Du khách có thể dâng hương tưởng niệm ba anh em Tây Sơn và tìm hiểu một trang sử oai hùng.
Khám Phá Đất Xứ Nẫu Cùng Nam Thiên Travel
Thành Hoàng Đế là điểm đến lịch sử đặc sắc trong hành trình khám phá “xứ Nẫu”. Khi tham gia các tour Quy Nhơn của Nam Thiên Travel, bạn có thể chủ động ghé thành Hoàng Đế cùng các di sản Champa và điểm đến hấp dẫn khác:
- Tour Phú Yên Quy Nhơn 3 Ngày 3 Đêm: Di chuyển bằng xe Limousine, nghỉ khách sạn 3 sao view biển, 8 bữa ăn đặc sản cùng 15 địa điểm nổi tiếng: đón bình minh ở Mũi Điện (cực Đông), check-in Tháp Nghinh Phong, Gành Đá Đĩa, Nhà thờ Mằng Lăng, khám phá Eo Gió – Kỳ Co, Chùa Ông Núi, Tháp Đôi và Ghềnh Ráng Tiên Sa.
- Tour Quy Nhơn Măng Đen 4 Ngày 4 Đêm: Trải nghiệm tàu lửa 5 sao với khoang giường nằm tiện nghi, kết hợp biển đảo Quy Nhơn (Kỳ Co, Eo Gió, Tịnh Xá Ngọc Hòa, Chùa Ông Núi, Tháp Đôi, Ghềnh Ráng) cùng núi rừng Măng Đen thơ mộng với Thác Pa Sỹ, làng Kon Bring và rừng thông trong lành.
Liên hệ đặt tour ngay:
- Hotline: (028) 7300 7901 – 0974243404 – 0938020104
- Website: namthientravel.com.vn
- Địa chỉ: Số 20 Đông Hưng Thuận 03, P. Đông Hưng Thuận, TP. HCM
Câu Hỏi Thường Gặp (FAQ)
Thành Hoàng Đế ở đâu?
Thành Hoàng Đế nằm trên địa phận xã Nhơn Hậu và phường Đập Đá, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định (nay thuộc phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai sau sáp nhập 2025), cách trung tâm Quy Nhơn khoảng 27km về hướng Tây Bắc.
Thành Hoàng Đế được xây dựng khi nào?
Thành do Nguyễn Nhạc cho xây dựng năm 1776 trên nền thành Đồ Bàn – kinh đô Vijaya của vương quốc Champa. Từ năm 1778, khi Nguyễn Nhạc lên ngôi Hoàng đế Thái Đức, thành chính thức mang tên thành Hoàng Đế.
Thành Hoàng Đế thuộc triều đại nào?
Thành Hoàng Đế mang dấu tích ba triều đại: nguyên là kinh đô Đồ Bàn của Champa (thế kỷ XI–XV), trở thành kinh đô nhà Tây Sơn (1776–1793) và sau đó có các công trình thời Nguyễn như lăng Võ Tánh, Đền Song Trung.
Thành Hoàng Đế có gì tham quan?
Bạn có thể chiêm ngưỡng ba vòng thành, cặp tượng voi đá lớn nhất của Champa, ba tượng sư tử đá thế kỷ XII, hai hồ bán nguyệt, lầu Bát Giác cùng khu lăng Võ Tánh – Ngô Tùng Châu.
Thành Hoàng Đế cách Quy Nhơn bao xa?
Thành Hoàng Đế cách trung tâm thành phố Quy Nhơn khoảng 27km về hướng Tây Bắc, đi theo Quốc lộ 1A rất thuận tiện bằng cả ô tô và xe máy.
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, thành Hoàng Đế vẫn lặng lẽ lưu giữ dấu tích của ba triều đại trên cùng một mảnh đất “thắng địa”. Đến đây, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng những di tích cổ mà còn cảm nhận trọn vẹn chiều sâu lịch sử của vùng đất từng là kinh đô Champa và kinh đô nhà Tây Sơn.
Nếu bạn đang lên kế hoạch khám phá Quy Nhơn – An Nhơn, hãy để Nam Thiên Travel đồng hành. Liên hệ ngay để được tư vấn lộ trình tham quan thành Hoàng Đế cùng các di sản Champa và di tích Tây Sơn – và đừng quên lưu lại, chia sẻ bài viết cho những người bạn cùng đi nhé!
