Trong “Tây Sơn Tam Kiệt”, nếu Nguyễn Nhạc nổi danh mưu lược và Nguyễn Huệ lừng lẫy với tài quân sự “bách chiến bách thắng”, thì Nguyễn Lữ – người em út – lại thường được nhắc đến như một cái bóng lặng lẽ. Thế nhưng, ẩn sau vẻ hiền hòa ấy là một vị tướng hậu cần kiệt xuất, người có công đặc biệt trong buổi đầu dựng nghiệp nhà Tây Sơn. Cùng Nam Thiên Travel tìm hiểu tiểu sử Nguyễn Lữ – một nhân vật lịch sử đáng trân trọng của đất Võ.
Nguyễn Lữ Là Ai?
Nguyễn Lữ (còn gọi là Nguyễn Văn Lữ, tục gọi “thầy Tư Lữ” hay “Đức ông Tư”) sinh năm Giáp Tuất 1754, mất cuối năm 1787. Ông là em thứ ba – người em út – trong ba anh em nhà Tây Sơn, sau Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ. Ông quê ở làng Kiên Mỹ, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn (nay thuộc huyện Tây Sơn, tỉnh Gia Lai – trước đây là tỉnh Bình Định). Trong lịch sử triều Tây Sơn, ông giữ tước hiệu Đông Định Vương (Tiết Chế Đông Định Đại Vương), cai quản vùng đất Gia Định.
Chi tiết: 3 Anh Em Nhà Tây Sơn: Nguyễn Nhạc – Nguyễn Huệ – Nguyễn Lữ Và Bản Hùng Ca Bi Tráng
Thân Thế Và Con Đường Học Văn Học Võ
Khác hẳn hai người anh, Nguyễn Lữ có vóc dáng nhỏ nhắn, tính tình nhu mì, hiền hòa. Thuở nhỏ, ông cùng hai anh theo học văn võ – ban đầu thụ giáo thầy Đinh Công ở Bàng Châu, sau lên An Thái theo học thầy Trương Văn Hiến (Giáo Hiến). Trong ba anh em, ông thiên về học văn hơn; về võ, ông tinh thông môn “miên quyền” (quyền mềm dẻo) và kiếm thuật, đạt tới bậc siêu quần ở đất Tây Sơn. Đặc biệt, Nguyễn Lữ được xem là người sáng tạo bài Hùng kê quyền – một trong những bài quyền độc đáo của võ cổ truyền Tây Sơn. Ông cũng từng đi tu (theo đạo Hồi Bani của người Chăm), nên dân gian quen gọi là “thầy Tư Lữ”.
Vai Trò Của Nguyễn Lữ Trong Phong Trào Tây Sơn
Dù không lẫy lừng như hai anh, Nguyễn Lữ là một “yếu nhân” làm nên thắng lợi của phong trào Tây Sơn, đặc biệt trên hai mặt trận: vận động nhân dân và xây dựng hậu cần.
Người Vận Động Đồng Bào Các Dân Tộc
Nguyễn Lữ rất am hiểu phong tục, tập quán, tín ngưỡng và tiếng nói của các dân tộc Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai, Chăm… Trước khi khởi nghiệp, ông đã cùng Nguyễn Nhạc đi khắp các buôn làng vùng An Khê, Gia Lai, Kon Tum, Đắk Lắk, tây Bình Định để vận động nhân dân tụ nghĩa – trở thành “quân sư số một” của Nguyễn Nhạc trong công việc khó khăn và tế nhị này. Nhờ sự hậu thuẫn của đồng bào các dân tộc thiểu số, cuộc Nam chinh của quân Tây Sơn năm 1773 dù quân số ít vẫn nhanh chóng làm chủ các phủ Phú Yên, Diên Khánh, Bình Thuận.
Vai trò của Nguyễn Lữ thể hiện rõ qua quy mô quân đội buổi đầu: theo sử sách, khi dựng nghiệp, quân Tây Sơn có khoảng 150.000 người, chia thành 12 đơn vị (trong đó 2 đơn vị là người dân tộc thiểu số), cùng hơn 2.000 chiến mã và hơn 100 thớt voi. Chính Nguyễn Lữ và các tùy tướng đã chiêu tập, tuyển lựa chiến binh và ngựa chiến đưa về cho Nguyễn Huệ tổ chức, huấn luyện; còn voi và người điều khiển thì giao cho nữ tướng Bùi Thị Xuân lập đội tượng binh. Những lúc cần thiết, ông còn khéo léo lập kế “thần hóa” Nguyễn Nhạc, khiến nhân dân đã khẩu phục càng thêm tâm phục uy danh của thủ lĩnh Tây Sơn.
Vị Tướng Hậu Cần Kiệt Xuất
Đây chính là đóng góp đặc biệt và ít người biết đến của Nguyễn Lữ. Ngay từ khi chưa đến tuổi 20, ông đã được giao xây dựng căn cứ, tổ chức sản xuất lương thực, lập xưởng rèn đúc vũ khí, sắm sửa quân trang – cùng với Nguyễn Thung và bà cô Hầu (vợ thứ của Nguyễn Nhạc, người Ba Na), về sau có thêm nữ tướng Bùi Thị Xuân. Khu sản xuất lương thảo trải dài từ đầu đèo An Khê vào Cửu An, Tú Thủy đến Vĩnh Sơn, Vĩnh Hiệp. Bản doanh hậu cần của ông đóng ở núi Đông Phong, được quân sĩ gọi là núi Lãnh Lương – hay “hòn Tư Lữ” – tên gọi còn lưu truyền đến nay.
Điều thú vị là mỗi loại lương khô đều được tính toán rất kỹ. Bánh tét làm từ gạo nếp, đậu xanh và ít thịt heo, bảo quản được hơn mười ngày nhưng nặng nề, ăn nhiều dễ ngấy. Vì thế, loại lương khô “chủ công” chính là bánh tráng ỉu – bánh bột gạo pha mè và chút muối, đường kính khoảng 30cm, khô mà dẻo nên có thể gấp tư khi vận chuyển, khi ăn chỉ cần nhúng nước, không phải đun nấu rườm rà. Kết hợp cùng thịt bò (hoặc trâu) thưng rim khô với nước mắm, tiêu, hành, bộ đôi lương thực gọn nhẹ này đã giúp hàng vạn quân sĩ Tây Sơn giữ vững sức khỏe và kỷ luật trên những cuộc hành binh thần tốc – điều được xem là khá kỳ bí trong lịch sử quân sự trung đại.
Đặc biệt, Nguyễn Lữ và Bùi Thị Xuân được truyền tụng là những người sáng tạo ra loại lương khô độc đáo giúp quân Tây Sơn hành binh thần tốc: bánh tráng ỉu (bánh tráng bột gạo pha mè, chỉ cần nhúng nước là ăn được, gọn nhẹ) và thịt bò thưng (thịt bò rim khô với nước mắm, tiêu, hành). Chính hậu cần sung mãn ấy đã góp phần lý giải cho những cuộc hành quân “thần diệu” của quân Tây Sơn.
Những Chiến Công Trên Trận Mạc
Nguyễn Lữ cũng nhiều phen xông pha trận mạc. Năm 1776, ông được phong Thiếu phó và xuất trận đầu đánh quân Nguyễn. Năm 1778, khi vương triều Tây Sơn thành lập, ông giữ chức Tiết chế. Năm 1786, ông làm phó tướng chỉ huy thủy quân tiến vào cửa Thuận An đánh thành Phú Xuân, tiêu diệt quân Trịnh, rồi ở lại giữ Phú Xuân làm hậu thuẫn cho Nguyễn Huệ tiến quân ra Bắc.
Năm 1776, việc Nguyễn Lữ được phong Thiếu phó, cùng Tây Sơn Vương Nguyễn Nhạc cầm quân và điều hành quản lý vùng đất, còn được xem là dấu hiệu manh nha hình thành bộ máy nhà nước của vương triều Tây Sơn sau này. Đến năm 1786, khi làm phó tướng chỉ huy thủy quân tiến vào cửa Thuận An (cửa Eo) đánh thành Phú Xuân, ông đã góp công tiêu diệt quân Trịnh, rồi được giao trấn nhậm Phú Xuân làm hậu thuẫn vững chắc cho Nguyễn Huệ tiến quân ra Thăng Long.
Đông Định Vương Và Những Ngày Cuối
Năm 1786, sau khi dẹp yên chúa Trịnh và đánh đuổi chúa Nguyễn, Nguyễn Nhạc xưng Trung ương Hoàng đế và phong Nguyễn Lữ làm Đông Định Vương, cai quản vùng đất Gia Định (từ Bình Thuận đến Hà Tiên). Tuy nhiên, tháng 8 năm 1787, nhân lúc nội bộ Tây Sơn rạn nứt, Nguyễn Ánh từ Xiêm trở về phản công với sự trợ giúp của vua Xiêm. Không đủ lực lượng và cũng không có tham vọng quyền lực, Nguyễn Lữ đã bỏ thành Gia Định, rút về Quy Nhơn chịu tội với vua anh.
Với đầu óc thực tế, ông có lẽ là người đầu tiên trong các tướng lĩnh Tây Sơn sớm nhận ra những điểm mạnh về “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” của Nguyễn Ánh. Không lâu sau khi về Quy Nhơn, cuối năm 1787, Nguyễn Lữ qua đời – làm Đông Định Vương chưa đầy một năm. Sử sách không nhắc gì tới gia quyến của ông. Nhiều truyền thuyết kể rằng sau khi mất Gia Định, ông về gặp anh chịu tội rồi hòa mình vào với đồng bào dân tộc Ba Na vùng rừng núi Gia Lai – tây Bình Định, dùng tài chữa bệnh giúp người, cuối đời ra sao không ai rõ.
Sau khi triều Tây Sơn sụp đổ năm 1802, nhà Nguyễn tiến hành cuộc trả thù vô cùng tàn khốc: đào phá lăng mộ Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, truy sát con cháu nhà Tây Sơn – thậm chí đến tận năm Minh Mạng thứ 12 (1831) vẫn còn bắt và xử tử con cháu ba đời của Nguyễn Nhạc. Trong bối cảnh ấy, việc Nguyễn Lữ sớm rời bỏ quyền chức, hòa mình vào đời sống đồng bào dân tộc Ba Na vùng rừng núi Gia Lai – tây Bình Định khiến triều đình Gia Long – Minh Mạng dù ra sức truy tìm tông tích ông cũng không được. Chính sự “lui về” lặng lẽ ấy càng tô đậm thêm chân dung một con người không màng danh lợi.
Di Sản Và Hình Ảnh “Thầy Tư Lữ” Trong Lòng Dân
Công tích lớn lao trong việc vận động đồng bào các dân tộc, xây dựng lực lượng hậu cần hùng mạnh, cùng đức độ trong sáng, không màng danh lợi, không ham quyền chức của Nguyễn Lữ đã trở thành một huyền thoại lưu truyền hậu thế. Trong tâm thức người dân đất Tây Sơn, An Khê, Vĩnh Thạnh xưa, hình ảnh “thầy Tư Lữ” mãi mãi là một thủ lĩnh hiền hòa, trọn nghĩa huynh đệ. Ngày nay, hình ảnh ông được thờ cùng hai anh trong Điện Tây Sơn Tam Kiệt tại Bảo tàng Quang Trung, như một phần không thể thiếu của buổi đầu khởi nghĩa Tây Sơn.
Tưởng Nhớ Ba Anh Em Nhà Tây Sơn Ở Đâu?
Để tìm hiểu và tri ân Nguyễn Lữ cùng hai anh, du khách có thể về đất Võ Tây Sơn viếng Bảo tàng Quang Trung và Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt – nơi thờ bài vị ba anh em cùng hơn 11.000 hiện vật về phong trào Tây Sơn; hoặc ghé Đàn Tế Trời trên đỉnh Ấn Sơn. Đây là những điểm đến về nguồn ý nghĩa cho những ai yêu lịch sử dân tộc.
Khám Phá Đất Võ Cùng Nam Thiên Travel
Nếu bạn muốn về đất Võ để tìm hiểu về ba anh em nhà Tây Sơn, hãy để Nam Thiên Travel đồng hành. Khi tham gia các tour Quy Nhơn, bạn có thể chủ động ghé Bảo tàng Quang Trung và Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt:
- Tour Phú Yên Quy Nhơn 3 Ngày 3 Đêm: Di chuyển bằng xe Limousine, nghỉ khách sạn 3 sao view biển, 8 bữa ăn đặc sản cùng 15 địa điểm nổi tiếng: đón bình minh ở Mũi Điện, check-in Tháp Nghinh Phong, Gành Đá Đĩa, khám phá Eo Gió – Kỳ Co, Chùa Ông Núi, Tháp Đôi và Ghềnh Ráng Tiên Sa.
- Tour Quy Nhơn Măng Đen 4 Ngày 4 Đêm: Trải nghiệm tàu lửa 5 sao, kết hợp biển đảo Quy Nhơn (Kỳ Co, Eo Gió, Tháp Đôi, Ghềnh Ráng) cùng núi rừng Măng Đen với Thác Pa Sỹ, làng Kon Bring và rừng thông thơ mộng.
Liên hệ đặt tour ngay:
- Hotline: (028) 7300 7901 – 0974243404 – 0938020104
- Website: namthientravel.com.vn
- Địa chỉ: Số 20 Đông Hưng Thuận 03, P. Đông Hưng Thuận, TP. HCM
Câu Hỏi Thường Gặp (FAQ)
Nguyễn Lữ Là Ai?
Nguyễn Lữ (1754–1787) là em út trong ba anh em nhà Tây Sơn, sau Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ. Ông được phong Đông Định Vương, cai quản vùng Gia Định, nổi tiếng với vai trò tướng hậu cần và tính cách hiền hòa nên được gọi là “thầy Tư Lữ”.
Nguyễn Lữ Có Vai Trò Gì Trong Nhà Tây Sơn?
Ông có công lớn trong việc vận động đồng bào các dân tộc thiểu số theo Tây Sơn và xây dựng hệ thống hậu cần hùng mạnh (lương thảo, vũ khí). Ông cũng được cho là sáng tạo bài Hùng kê quyền và loại lương khô bánh tráng ỉu, thịt bò thưng.
Nguyễn Lữ Mất Năm Nào?
Nguyễn Lữ qua đời cuối năm 1787, không lâu sau khi để mất thành Gia Định vào tay Nguyễn Ánh và rút về Quy Nhơn – khi làm Đông Định Vương chưa được một năm.
Nguyễn Lữ Là Anh Hay Em Của Nguyễn Huệ?
Nguyễn Lữ là em út, sau Nguyễn Nhạc (anh cả) và Nguyễn Huệ (anh thứ) – theo quan điểm phổ biến hiện nay về thứ tự “Nhạc – Huệ – Lữ” của ba anh em nhà Tây Sơn.
Tưởng Nhớ Nguyễn Lữ Có Thể Tham Quan Ở Đâu?
Hình ảnh Nguyễn Lữ được thờ cùng hai anh trong Điện Tây Sơn Tam Kiệt tại Bảo tàng Quang Trung (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) – nơi bạn có thể dâng hương và tìm hiểu về phong trào Tây Sơn.
Nguyễn Lữ có thể không rực rỡ như hai người anh, nhưng ông là một mảnh ghép không thể thiếu trong buổi đầu dựng nghiệp của nhà Tây Sơn – một vị tướng hậu cần kiệt xuất, một người em trọn nghĩa và một nhân cách trong sáng, không màng danh lợi. Chính sự lặng lẽ ấy càng khiến hình ảnh “thầy Tư Lữ” thêm đáng trân trọng trong lòng hậu thế.
Nếu bạn muốn về đất Võ để ôn lại trang sử Tây Sơn hào hùng, hãy để Nam Thiên Travel đồng hành. Liên hệ ngay để được tư vấn lộ trình viếng Bảo tàng Quang Trung và Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt – và đừng quên lưu lại, chia sẻ bài viết cho những người bạn yêu lịch sử nhé!
