Bác Sĩ Alexandre Yersin: Tiểu Sử Nhà Bác Học Chọn Nha Trang Làm Quê Hương Và Người Khai Sinh Đà Lạt

Có một người đàn ông đã từ chối ánh hào quang của kinh đô Paris hoa lệ để chọn một xóm chài nghèo bên biển Đông làm quê hương. Ông tìm ra vi khuẩn khiến cả nhân loại khiếp sợ, khai sinh thành phố Đà Lạt mộng mơ, nhưng lại chọn sống giản dị giữa những ngư dân và được họ trìu mến gọi là “Ông Năm”. Người ấy chính là bác sĩ Alexandre Yersin – nhà bác học lừng danh thế giới đã dành trọn gần 50 năm cuối đời cống hiến cho mảnh đất Nha Trang – Khánh Hòa. Hãy cùng Nam Thiên Travel lật giở từng trang tiểu sử đầy cảm hứng của Yersin, để hiểu vì sao một người nước ngoài lại được người Việt yêu kính đến vậy – và khám phá những nơi bạn có thể tìm về dấu chân ông ngay hôm nay.

Bác Sĩ Alexandre Yersin Là Ai?

Bác sĩ Alexandre Yersin (1863 – 1943) là nhà vi khuẩn học, bác sĩ và nhà thám hiểm người Pháp gốc Thụy Sĩ, nổi tiếng thế giới vì đã tìm ra vi khuẩn gây bệnh dịch hạch – sau này được đặt tên Yersinia pestis để vinh danh ông. Với người Việt, ông còn là “ông Năm” của xóm chài Nha Trang, người khai sinh Đà Lạt và là công dân danh dự Việt Nam.

Điều làm nên sự phi thường của Yersin không nằm ở một phát minh đơn lẻ, mà ở chỗ ông từ chối hào quang Paris để chọn một làng chài nghèo bên biển Đông làm quê hương. Gần trọn 50 năm cuối đời, ông sống, nghiên cứu và nằm lại vĩnh viễn trên mảnh đất Khánh Hòa. Đây là câu chuyện đầy đủ về cuộc đời ấy – và cả hành trình bạn có thể đi để “gặp” ông ngày nay.

Tiểu Sử Alexandre Yersin: Từ Cậu Bé Trầm Lặng Đến Môn Đệ Của Louis Pasteur

Tuổi Thơ Và Nguồn Gốc Gia Đình

Alexandre Émile Jean Yersin sinh ngày 22 tháng 9 năm 1863 tại Aubonne, tổng Vaud, Thụy Sĩ, là con út trong gia đình có ba chị em. Cha ông là giáo viên khoa học tự nhiên, say mê nghiên cứu côn trùng, nhưng qua đời vì xuất huyết não chỉ ba tuần trước khi Yersin chào đời. Mẹ ông – hậu duệ của những người Huguenot Tin Lành – một mình nuôi ba con và mở trường dạy nữ công gia chánh ở Morges.

Ngay từ nhỏ, Yersin đã bộc lộ tính cách theo ông suốt đời: trầm lặng, ít nói, thích cô độc, kiên trì và tập trung cao độ. Một chi tiết thú vị được cháu nội của Louis Pasteur kể lại: cậu thanh niên Yersin có thể “nhìn bản đồ hàng giờ” – dấu hiệu sớm của một tâm hồn khao khát xê dịch.

Con Đường Học Vấn Và Bước Ngoặt Ở Viện Pasteur

Hành trình học thuật của Yersin trải khắp châu Âu: học y tại Lausanne (Thụy Sĩ) từ năm 1883, sang Marburg (Đức), rồi đến Paris. Năm 1886, ông gia nhập phòng thí nghiệm của Louis Pasteur tại Trường Sư phạm Paris theo lời mời của Émile Roux, và trở thành một trong những học trò xuất sắc nhất.

Chỉ trong vài năm, chàng trai trẻ đã ghi dấu ấn lớn:

• 1888: Bảo vệ luận án Tiến sĩ Y khoa tại Đại học Paris về bệnh lao thực nghiệm; sang Berlin học kỹ thuật vi trùng học với Robert Koch.
• 1888: Cùng Émile Roux tìm ra độc tố bạch hầu – phát hiện mở đường cho việc điều chế huyết thanh kháng độc sau này.
• 1888 – 1890: Nhập quốc tịch Pháp (thời đó chỉ công dân Pháp mới được hành nghề y), gia nhập Viện Pasteur mới thành lập.

Một tương lai rực rỡ đã mở ra. Nhưng Yersin lại chọn một ngã rẽ khiến cả giới khoa học Paris sững sờ.

Vì Sao Yersin Rời Bỏ Paris Để Đến Việt Nam?

Câu trả lời nằm gọn trong lá thư ông gửi mẹ: “…đời mà không đi thì còn gì là đời.” Với Yersin, khoa học trong bốn bức tường phòng thí nghiệm là chưa đủ – ông bị thôi thúc bởi tiếng gọi của những vùng đất chưa ai đặt chân đến.

Năm 1890, ở tuổi 26, ông rời Pháp sang Đông Dương. Biết không thể giữ chân học trò, Pasteur đã viết thư giới thiệu Yersin làm bác sĩ trên tàu của hãng vận tải hàng hải Messageries Maritimes. Ông lần lượt phục vụ trên tàu Volga (tuyến Sài Gòn – Manila) rồi tàu Saigon (tuyến Sài Gòn – Hải Phòng).

Chính những chuyến hải trình dọc bờ biển miền Trung này đã dẫn ông đến định mệnh của đời mình: Nha Trang. Lần nào tàu neo lại vịnh biển đầy nắng ấy, Yersin cũng bị mê hoặc đến sững sờ bởi vùng đất hoang sơ với những đỉnh núi mây phủ chưa từng được vẽ trên bản đồ.

Ông Năm Yersin Và Mối Duyên Nửa Thế Kỷ Với Nha Trang

Vì Sao Người Dân Gọi Yersin Là “Ông Năm”?

Năm 1891, Yersin xin thôi việc ở hãng tàu, dựng một ngôi nhà gỗ tại Xóm Cồn (Nha Trang) và mở phòng khám. Ông là bác sĩ người Âu đầu tiên hành nghề trong vùng, nhận tiền của người giàu nhưng chữa bệnh miễn phí cho người nghèo – dù thường không phân biệt nổi ai giàu ai nghèo giữa xóm chài.

Người dân trìu mến gọi ông là “Ông Năm” (có nơi gọi “Thầy Năm”). Theo nhà văn Patrick Deville, cái tên bắt nguồn từ lon năm vạch mạ vàng trên bộ quân phục trắng thời ông làm bác sĩ trên tàu – tương ứng cấp bậc Đại tá Quân y.

Điều khiến ông được yêu mến không chỉ là y thuật. Trên tầng thượng ngôi nhà, Yersin đặt kính thiên văn để quan sát và báo bão cho ngư dân. Khi bão đến, ông gọi dân làng vào nhà trú ẩn và phát thực phẩm. Ông chiếu phim cho trẻ con xem, và khi bọn trẻ lỡ đánh vỡ chậu hoa, ông chỉ nhẹ nhàng bảo người giúp việc: “Đừng rầy đánh, người ta sợ.”

Triết Lý Sống Của Một Nhà Khoa Học Chân Chính

Quan niệm về nghề y của Yersin, gói trong lá thư gửi mẹ, đến nay vẫn khiến người đọc xúc động: ông coi y học là thiên chức, không muốn biến việc chữa bệnh thành một cái nghề để đòi tiền, bởi “đòi tiền để chữa trị cho bệnh nhân thì chẳng khác nào nói với người đó rằng: tiền hay mạng sống.”

Hành Trình Thám Hiểm Và Công Cuộc Khai Sinh Đà Lạt

Song song với việc chữa bệnh, Yersin thực hiện những chuyến thám hiểm băng rừng vượt núi dọc dãy Trường Sơn – vùng đất khi ấy còn hoang vu, hiểm trở. Ông vẽ bản đồ, ghi chép địa hình, phong tục và tài nguyên của từng miền đất đi qua.

Khoảnh Khắc 21/6/1893: Yersin Đặt Chân Lên Cao Nguyên Lâm Viên

Trong chuyến thám hiểm thứ ba (được Toàn quyền Đông Dương ủy thác tìm đường bộ nối Sài Gòn với vùng nội địa), vào khoảng 15h20 ngày 21 tháng 6 năm 1893, Yersin bước ra khỏi rừng thông và sững sờ trước một cao nguyên mênh mông. Trong nhật ký, ông viết:

“Từ trong rừng thông bước ra, tôi sững sờ khi đối diện một bình nguyên hoang vu giống như mặt biển tràn đầy những làn sóng màu xanh lá cây. Sự hùng vĩ của rặng Langbiang… tạo nên bối cảnh tráng lệ, gia tăng vẻ đẹp của vùng đất này.”

Sáu năm sau (1899), chính trên vùng đất Yersin khám phá, Toàn quyền Paul Doumer cho lập khu nghỉ dưỡng – tiền đề của thành phố Đà Lạt mộng mơ ngày nay. Yersin cũng là người đề xuất chọn vị trí, khảo sát khí hậu và thổ nhưỡng cho vùng đất này.

Cái Giá Của Người Thám Hiểm

Đam mê ấy suýt lấy đi mạng sống của ông. Trên đường về sau một chuyến đi, đoàn của Yersin truy đuổi một băng cướp là tù vượt ngục. Ông bị thủ lĩnh tên Thục đánh gãy xương chân, chặt đứt nửa ngón cái tay trái và đâm giáo vào ngực – bọn cướp bỏ đi vì tưởng ông đã chết. Yersin được khiêng trên cáng tre suốt nhiều ngày về đến Phan Rang để cấp cứu. Ngay cả trong lúc dưỡng thương, ông vẫn tranh thủ… tìm hiểu cách vận hành máy phát điện tín.

Phát Hiện Vĩ Đại: Vi Khuẩn Dịch Hạch Yersinia Pestis

Đây là thành tựu đưa tên tuổi Yersin đi vào lịch sử y học nhân loại.

Năm 1894, đại dịch hạch – “Cái chết đen” từng giết khoảng 50 triệu người trong lịch sử – bùng phát dữ dội ở Hồng Kông, đe dọa mọi cảng biển giao thương với Trung Hoa. Chính quyền cử Yersin đến nghiên cứu. Ngày 15/6/1894, ông đến Hồng Kông, lập tức ghi lại quan sát mấu chốt: “Tôi nhận thấy có rất nhiều chuột chết trên mặt đất.”

Điều kiện làm việc của Yersin vô cùng ngặt nghèo. Bác sĩ người Nhật Kitasato Shibasaburō đã đến trước ba ngày và được người Anh hỗ trợ dồi dào, còn Yersin chỉ được phép… đứng quan sát. Ông quyết định làm việc độc lập trong một lán tre phủ rơm, nhờ một người Ý tên Vigano hối lộ lính gác nhà xác để tiếp cận các thi thể. Nhờ tư duy khác biệt – tìm vi khuẩn trong hạch bạch huyết thay vì trong máu như Kitasato – ngày 20/6/1894, chỉ sau ít ngày, Yersin phân lập thành công trực khuẩn gây bệnh.

Không dừng lại ở đó, Yersin còn là người đầu tiên chứng minh trực khuẩn ở chuột và ở người là một, qua đó giải thích được cơ chế lây truyền của dịch hạch. Ghi công ông, tại Hội nghị Sinh vật học Thế giới lần thứ X (1975/1970 theo các nguồn), vi khuẩn chính thức mang tên Yersinia pestis.

Từ năm 1895, ông cùng Émile Roux, Albert Calmette và các cộng sự tại Paris điều chế huyết thanh chống dịch hạch đầu tiên. Năm 1896, tại Quảng Châu, Yersin trở thành người thầy thuốc đầu tiên cứu sống một bệnh nhân dịch hạch bằng huyết thanh do chính ông điều chế tại Nha Trang.

Không Chỉ Là Bác Sĩ: Một “Bộ Óc Bách Khoa”

Điều khiến Yersin trở thành huyền thoại là tầm vóc trí tuệ trải trên vô số lĩnh vực. Trong 57 năm hoạt động, ông hoàn thành 55 công trình nghiên cứu giá trị về y học, thú y, nông học, dân tộc học, địa lý, khí tượng và thiên văn.

Dưới đây là những di sản đa ngành ít người biết của ông:

• Sáng lập Viện Pasteur Nha Trang (từ phòng thí nghiệm nhỏ năm 1895, trở thành chi nhánh chính thức của Viện Pasteur năm 1905) – cơ sở nghiên cứu vi trùng học đầu tiên ở Việt Nam.
• Đặt nền móng ngành thú y Đông Dương với trại chăn nuôi ngựa ở Suối Dầu để sản xuất huyết thanh.
• Người đầu tiên đưa cây cao su về Việt Nam (từ năm 1897); năm 1905, hãng Michelin nhận lô mủ cao su đầu tiên nặng 1.316 kg.
• Trồng cây canh-ki-na (quinquina) để sản xuất thuốc ký ninh chữa sốt rét, thành công ở vùng Dran (Đơn Dương) và Di Linh.
• Phát hiện núi Hòn Bà, xây con đường 30 km lên đỉnh và dựng nhà gỗ kiểu Thụy Sĩ làm nơi nghiên cứu.
• Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Y khoa Hà Nội (khai giảng 1/3/1902) – tiền thân của Đại học Y Hà Nội ngày nay.

Ở tuổi 80, ông vẫn học tiếng Latin, tiếng Hy Lạp và dịch các tác phẩm cổ điển. Ông cũng là một trong những người lái ô tô đầu tiên ở Hà Nội và từng mơ xây một sân bay tại Nha Trang.

Sự Ra Đi Và Di Nguyện Cảm Động

Ngày 1 tháng 3 năm 1943, Yersin thanh thản qua đời tại nhà riêng ở Nha Trang, hưởng thọ 79 tuổi. Di chúc của ông giản dị mà thấm đẫm tình yêu với mảnh đất này:

“Tôi muốn được chôn ở Suối Dầu. Hãy chôn tôi nằm úp xuống… Mọi tài sản còn lại xin tặng hết cho Viện Pasteur Nha Trang và những người cộng sự lâu năm. Đám táng làm giản dị, không huy hoàng không điếu văn.”

Theo tâm nguyện, khi khâm liệm, người ta đặt ông nằm sấp, đầu quay về phía biển – để ông mãi mãi ôm lấy mảnh đất quê hương thứ hai. Dù ông muốn một đám tang lặng lẽ, hàng ngàn người dân Xóm Cồn và Nha Trang đã than khóc tiễn đưa; đoàn người kéo dài hơn 3 cây số.

Năm 2014, Nhà nước Việt Nam truy tặng ông danh hiệu “Công dân Việt Nam danh dự”. Đặc biệt, cụm di tích liên quan đến Yersin được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia (1990) – trường hợp duy nhất Việt Nam cấp bằng chứng nhận di tích cấp Quốc gia cho một người nước ngoài. Người dân làng Tân Xương (Suối Dầu) còn thờ ông như một vị Thành hoàng.

Cẩm Nang Tham Quan Các Địa Điểm Về Bác Sĩ Yersin Ở Nha Trang – Đà Lạt

Đây là phần dành cho những ai muốn “chạm” vào di sản của Yersin bằng một chuyến đi thực tế. Dưới đây là các điểm đến đáng ghé nhất, kèm kinh nghiệm hữu ích.

Bảo Tàng Alexandre Yersin (Viện Pasteur Nha Trang)

Nằm trong khuôn viên Viện Pasteur, đây là nơi lưu giữ gần như nguyên vẹn những kỷ vật của ông: bàn làm việc, giường, kính hiển vi, hơn 1.200 quyển sách, hàng trăm bức ảnh ông tự chụp và chiếc rương từng dùng trao đổi với các bộ tộc trong chuyến thám hiểm.

Lưu ý kinh nghiệm: Giá vé và khung giờ có thể thay đổi và khác nhau giữa các nguồn. Bạn nên gọi trước cho Viện Pasteur hoặc hỏi hướng dẫn viên để cập nhật chính xác trước khi đến, tránh đi vào chiều thứ 7 và Chủ nhật.

Khu Tưởng Niệm & Mộ Bác Sĩ Yersin Ở Suối Dầu

Cách trung tâm Nha Trang khoảng 20 km, phần mộ Yersin nằm trên một ngọn đồi yên tĩnh tại xã Suối Dầu (Cam Lâm). Không gian thanh tịnh, phủ bóng cây, là nơi nhiều du khách và người dân đến viếng quanh năm. Gần đó là chùa Linh Sơn – vốn là nơi làm việc cũ của ông ở Suối Dầu.

Đỉnh Hòn Bà – “Đà Lạt Thu Nhỏ” Của Nha Trang

Với những ai mê thiên nhiên và trekking, Hòn Bà (cao ~1.500m) là điểm không thể bỏ qua. Đây chính là nơi Yersin lập trạm nghiên cứu, trồng canh-ki-na và dựng nhà gỗ. Khí hậu mát lạnh quanh năm, đường lên quanh co qua rừng nguyên sinh – một trải nghiệm khác hẳn biển Nha Trang.

Dấu Ấn Yersin Tại Đà Lạt

Khi lên Đà Lạt, bạn có thể ghé Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt (Lycée Yersin cũ) – công trình kiến trúc hình vòng cung độc đáo khánh thành năm 1935, đặt theo tên ông; cùng Công viên Yersin và các con đường mang tên ông.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Bác Sĩ Alexandre Yersin (FAQ)

Alexandre Yersin là người nước nào?

Ông là người Pháp gốc Thụy Sĩ: sinh tại Aubonne (Thụy Sĩ) năm 1863 và nhập quốc tịch Pháp năm 1888 để được hành nghề y. Ông gắn bó gần 50 năm cuối đời với Việt Nam và được truy tặng danh hiệu Công dân Việt Nam danh dự.

Bác sĩ Yersin nổi tiếng vì điều gì?

Yersin nổi tiếng nhất vì tìm ra vi khuẩn gây bệnh dịch hạch (Yersinia pestis) tại Hồng Kông năm 1894 và điều chế huyết thanh chống dịch. Ông cũng là người khám phá cao nguyên Lâm Viên – khai sinh Đà Lạt và sáng lập Viện Pasteur Nha Trang.

Yersin tìm ra Đà Lạt năm nào?

Ông đặt chân lên cao nguyên Lâm Viên (Lang Biang) vào ngày 21 tháng 6 năm 1893. Đây được xem là mốc mở đầu cho sự hình thành thành phố Đà Lạt.

Vì sao người dân gọi Yersin là “Ông Năm”?

Vì cấp bậc Đại tá Quân y của ông có quân hàm năm vạch; theo Patrick Deville, tên gọi bắt nguồn từ chiếc lon năm vạch mạ vàng trên quân phục trắng thời ông làm bác sĩ trên tàu.

Mộ bác sĩ Yersin ở đâu?

Mộ ông nằm tại Suối Dầu, huyện Cam Lâm, tỉnh Khánh Hòa, cách Nha Trang khoảng 20 km – theo đúng di nguyện được chôn nằm sấp, đầu hướng về biển.

Cuộc đời Alexandre Yersin là minh chứng đẹp đẽ rằng khoa học lớn nhất luôn bắt đầu từ tình yêu con người. Ông có thể ở lại Paris trong ánh hào quang, nhưng đã chọn một xóm chài nghèo, chọn phục vụ những ngư dân bình dị, và chọn nằm lại mãi mãi bên biển Nha Trang.

Nếu bạn muốn tự mình bước theo dấu chân “ông Năm” – từ Bảo tàng Yersin, khu mộ Suối Dầu đến đỉnh Hòn Bà se lạnh – Nam Thiên Travel sẵn sàng đồng hành cùng bạn với những hành trình khám phá Nha Trang – Đà Lạt được thiết kế trọn vẹn và giàu chiều sâu văn hóa.